Wyrok TK-utrudniona droga banków do dochodzenia wierzytelności

Bankowe tytuły egzekucyjne (księgi rachunkowe banków oraz wyciągi z nich) były dotychczas częstym narzędziem wykorzystywanym przez banki w celu dochodzenia swoich wierzytelności.

Zgodnie z przepisami prawa dokument taki był dokumentem urzędowym a więc stanowił podstawę do wszczęcia egzekucji przeciwko dłużnikowi. Fundamentalne zmiany wprowadził Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z dnia 15 marca 2011 roku (P/07/09), postanowienie to ma moc powszechnie obowiązującą (wyrok został opublikowany w dzienniku ustaw). Trybunał konstytucyjny uznał, że przepis art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku (o wyciągach z ksiąg rachunkowych banku w postępowaniu cywilnym) jest niezgodny z art. 2, art. 20 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Pytanie prawne sądu rejonowego w Toruniu
Postanowieniem z dnia 22 września 2008 r (sygn. akt IC 486/08) Sąd Rejonowy w Toruniu skierował zapytanie prawne do Trybunału Konstytucyjnego. Pytanie prawne sformułowane było w związku z prowadzonym postepowaniem, podczas którego Kredyt Bank S.A. domagał się zasądzenia od Anity W. kwoty 44 483 zł z odsetkami z tytułu zadłużenia wynikającego z ksiąg rachunkowych banku. Zadłużenie powstało na karcie debetowej w rachunku bankowym Anity W. Bank przedłożył w sądzie dokumenty dotyczące sprawy tj. umowę kredytową, wypowiedzenie umowy oraz dołączył, jako dowód wyciąg z ksiąg rachunkowych banku, który potwierdza istnienie zobowiązania z tytułu umowy, bez szczegółowego określenia w jaki sposób wierzytelność powstała. Anita W. wniosła o oddalenie powództwa twierdząc, że nie jest dłużnikiem banku. Stąd uchwała Sądu Rejonowego o skierowanie pytania prawnego do Trybunału. Sąd zważył na fakt, że pomimo tego, że bank co prawda wytoczył powództwo w postępowaniu nakazowym ma wątpliwości, co do nadawania wyciągom z ksiąg bankowych mocy dokumentów urzędowych, powołując się między innymi na nierówność pozycji stron w postępowaniu sądowym.

Wartym zaznaczenia jest fakt, że na gruncie ogólnych zasad prawa oraz logiki formalnej posługiwanie się przez bank wyciągiem z ksiąg bankowych zmuszało stronę pozwaną do wykazywania przesłanek negatywnych, a więc do podejmowania się niemożliwej próby wykazania nieistnienia zobowiązania. Ogólna zasada prawna została sformułowana między innymi w art. 6 kodeksu cywilnego, że „Ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne.”

Trybunał zwrócił się z prośbą o ustosunkowanie się do zapytania do Marszalka Sejmu oraz Prokuratora Generalnego. Obaj uznali, że przepisy art. 95 prawa bankowego nie naruszają zasad konstytucyjnych i mają ułatwiać proces dochodzenia wierzytelności bankom pełniącym ważną funkcję w gospodarce ogólnokrajowej. Marszałek Sejmu oraz Prokurator Generalny zwrócili również szczególna uwagę na fakt, że banki prowadzące profesjonalną działalność pozostają pod stałym nadzorem Komisji Nadzoru Finansowego. Ad hoc, w miejscowościach, w których nie ma kancelarii notarialnej poświadczenie banku może mieć moc aktu notarialnego.

Wcześniej, co prawda były kierowane podobne pytania prawne do Trybunału Konstytucyjnego (np. orzeczenia z dnia 16 maja 1995r. sygnatura akt K 12/93) przy czym tutaj trzeba szczególna uwagę zwrócić na fakt, że wcześniejsze orzeczenia przychylne bankom były konstruowane w nieco innym porządku prawnym a więc jeszcze przed wejściem w życie nowej konstytucji z 1997 roku oraz ustawy prawo bankowe również z 1997r, która zastąpiła ustawę prawo bankowe z 1989r (wtedy przepisy o wyciągach z ksiąg rachunkowych banku były podobnie skonstruowane w art. 53 tejże ustawy).

Historia Bankowych Tytułów Egzekucyjnych
W tym przypadku trybunał konstytucyjny uznał, wyciągi z ksiąg rachunkowych banku za relikt z przeszłości oraz stwierdził niekonstytucyjność posługiwania się nimi. Historia BTE sięga 1924 r, kiedy to moc dokumentów urzędowych otrzymały księgi rachunkowe i wyciągi z tych ksiąg Banku Polskiego. W 1948 na mocy dekretu o reformie systemu bankowego rozszerzono katalog banków mogących korzystać z prawa do posługiwania się wyciągiem z ksiąg rachunkowych jak dokumentem urzędowym. Należy tutaj również zwrócić uwagę na fakt, że w tym samym czasie banki, które powstały przed 1 września 1939r zostały postawione w stan likwidacji. Dekret o reformie bankowej zakładał bowiem istnienie głównie banków państwowych, poza dwoma bankami w formie spółek akcyjnych tj. Banku Polskiego i Banku Polska Kasa Opieki S.A. Podczas zmian ustrojowych w 1989 r rozpoczęły się zmiany w polskim systemie bankowym. Z Narodowego Banku Polskiego wyodrębniono 9 oddziałów w formie spółek akcyjnych - banków komercyjnych. Do 1992 r funkcjonowało w Polsce już 98 banków a w 2008 roku już 645 banków w tym 70 prywatnych w formie spółek akcyjnych i 579 banków spółdzielczych. Obecnie funkcjonują tylko dwa banki państwowe w Polsce, są to: Bank Gospodarstwa Krajowego oraz Narodowy Bank Polski. W uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego czytamy: „W obecnie obowiązującym prawie bankowym z 1997 r. powtórzono to rozwiązanie [nadanie wyciągom z ksiąg mocy dokumentu urzędowego], jednakże bez wskazania przyczyn zachowania przywileju stanowiącego jeden z reliktów gospodarki nakazowo-rozdzielczej, pomimo przekształcenia systemu bankowego, który ma obecnie charakter wolnorynkowy”. Powyższa teza uznana teraz przez Trybunał była wiele lat wcześniej głoszona między innymi przez prezes Narodowego Banku Polskiego oraz Rzecznika Praw Obywatelskich.

Trybunał konstytucyjny zważył również na fakt, że tradycyjne księgi rachunkowe banków przeszły już do przeżytku, albowiem większość operacji bankowych, jakie wykonujemy są wykonywanie internetowo lub telefonicznie, same zaś księgi bankowe prowadzone są w systemie komputerowym. Nie ma więc możliwości stałej kontroli poprawności zapisu w księgach rachunkowych banku.

Prokurator generalny zwrócił również uwagę na fakt szczególnej troski o sektor bankowy w związku z faktem, iż dysponują one środkami zdeponowanymi w bankach przez inne podmioty. Trybunał konstytucyjny odebrał powyższe, jako zupełnie odrębne zagadnienie, ponieważ banki dysponują innymi instrumentami mającymi zapewnić zmniejszenie ryzyka obciążającego depozyty. Ponadto pamiętajmy o utworzonych rejestrach dłużników, do których baz mają dostęp banki, są to biura informacji gospodarczej: Krajowy Rejestr Długów BIG S.A., Infomonitor BIG S.A., Europejski Rejestr Informacji Finansowej BIG S.A. a poza tym Bankowy Rejestr - instytucja utworzona jedynie dla sektora bankowego oraz Biuro Informacji Kredytowej BIK.

Sytuacja w innych krajach
Trybunał Konstytucyjny podejmując orzeczenie również posłużył się metodą komparatystyczną. W Austrii księgi rachunkowe oraz wyciągi z tych ksiąg mają jedynie charakter dokumentów prywatnych i nie mają mocy dowodowej. Podobnie rzecz wygląda we Francji, gdzie wyciągi z ksiąg rachunkowych są dokumentem prywatnym, mogą jednak mieć szczególną moc dowodową w pewnych przypadkach. (np. księgi rachunkowe kupców), mogą być wykorzystywane jako dowody w sporze przed z innym profesjonalnym podmiotem zajmującym się prowadzaniem działalności gospodarczej, nigdy jednak w sporze z konsumentem. W Niemczech, wyciągi z ksiąg rachunkowych banku mają charakter dokumentu prywatnego i nie mogą stanowić dokumentu urzędowego - te wydawane są tylko przez urząd publiczny. We Włoszech również księgi rachunkowe stanowią dokument prywatny banku jednak dokumenty urzędowe mogą być wystawiane przez notariusza lub urzędnika publicznego. Księgi rachunkowe mogą być wykorzystywane przez przed sądem jako środki dowodowe, podobnie jak we Francji, tylko w sporze z innym przedsiębiorcą.

W uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego czytamy:
„Możliwość wystawiania przez banki tytułów egzekucyjnych powoduje wszczęcie postępowania egzekucyjnego bez przeprowadzania procesu sądowego o zasądzenie określonej kwoty wynikającej ze zobowiązań wobec banku. Jakkolwiek uprawnienie do wystawiania bankowych tytułów egzekucyjnych ma, podobnie jak nadanie szczególnej mocy dowodowej księgom rachunkowym banków, charakter swoistego przywileju, to jednak nie można porównywać obu tych rozwiązań prawa bankowego. Bankowy tytuł egzekucyjny powoduje możliwość prowadzenia postępowania egzekucyjnego bez uzyskania orzeczenia sądowego co do meritum sprawy.”

Wyrok trybunału należy uznać za postępowy, wyrównujący szanse stron w procesie. Polskie prawo wciąż dojrzewa i dostosowuje się do warunków rynkowych. Tego typu zasady powinny być normą w państwie demokratycznym, w którym przestrzega się praw człowieka (w tym prawa do równego procesu sądowego). Z drugiej jednak strony, możemy spodziewać się zaostrzenia procedur przyznawalności kredytów i pożyczek, co również ma swoje plusy. Biorąc pod uwagę fakt, że wyrok jest dość postępowy to jednak będzie on dużą przeszkodą. Postępowanie sądowe o zapłatę należności w Polsce jest jednym najbardziej przewlekłych na świecie (przed nami w rankingu jest Kazachstan, por. „Raport z windykacji wierzytelności bankowych” wyd. NBP), samo postępowanie nakazowe i egzekucyjne jest bardzo kosztowne i często bezskuteczne. Mam nadzieję, że w myśl za tym wyrokiem pojawią się mimo wszystko rozwiązania pozwalające na szybsze i sprawniejsze prowadzenie działań windykacyjnych (nie tylko przez banki). Jakiś czas temu uruchomiono e-Sąd (EPU), po tym jak ruszył został zasypany pozwami tak, że przez długi czas wierzyciele nie mogli doczekać się nakazów zapłaty przeciwko swoim dłużnikom. Oby tym razem ustawodawca wprowadził realne i przemyślane rozwiązania ułatwiające prowadzenie postępowań sądowych i egzekucyjnych.

08/02/2011 | Źródło: portal www.windykacja.pl | Autor: Marcin Łysuniec