Skarga pauliańska

W trakcie czynności windykacyjnych bądź komorniczych warto sprawdzić nie tylko co dłużnik ma, ale co miał. Zwłaszcza jeżeli od czasu kiedy wyzbył się swojego majątku nie minęło 5 lat. Istnieje wtedy szansa na to, że pomimo tego, że dłużnik nie ma już niczego, z czego można by było prowadzić skutecznie egzekucję należności, windykacja długu będzie możliwa.

Kiedy możemy skorzystać ze skargi pauliańskiej?

Przepisy kodeksu cywilnego w art. 527-534 opisują instytucję skargi pauliańskiej, która jest efektywnym narzędziem w windykacji należności. Przyjrzyjmy się na początku treści przepisu:

Art. 527.  [Przesłanki]
§ 1. Gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

§ 2. Czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności.

Biorąc pod uwagę powyższe przesłanki odpowiedzialności dłużnika na podstawie art. 527 są następujące:

-nastąpiła czynność z pokrzywdzeniem wierzycieli
-osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową
-dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli
-osoba trzecia wiedziała, że dłużnik działa ze świadomością  pokrzywdzenia wierzycieli lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się o tym dowiedzieć.

Ułatwienia proceduralne w postępowaniu ze skargi pauliańskiej – domniemania

Istnieje szereg domniemań faktycznych ułatwiających przeprowadzenie postępowania ze skargi pauliańskiej. Oto one:

    Jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli uzyskała korzyść majątkową osoba będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Jakie to ma znaczenie dla wierzyciela?

Domniemanie powyższe oznacza, że w przypadku gdy dłużnik zbył majątek na rzecz osoby bliskiej nie musimy udowadniać w sądzie, tego że działał on z pokrzywdzeniem wierzycieli. To osoba pozwana chcąc dowieść, że nie wiedziała o sytuacji majątkowej dłużnika, będzie musiała to udowodnić w sądzie aby obalić to domniemanie.

Co oznacza termin „osoba bliska”?

Kodeks cywilny nie precyzuje o jakie osoby chodzi pozostawiając tą kwestię doktrynie i orzecznictwu. Sąd Najwyższy w jednej ze swoich uchwał nadmienił, że chodzi o osoby pozostające w takim stosunku, który uzasadnia przyjęcie, że jedna z nich jest w posiadaniu informacji o aktualnej sytuacji majątkowej drugiej. Doktryna podkreśla, że pojęcie bliskości należy interpretować szeroko i nie ograniczać się tylko do stosunków rodzinnych. Ponadto, przyjmuje się, że formalne więzy rodzinne nie przesądzają, same przez się, że istnieje stosunek bliskości. Sąd Najwyższy w swoim orzeczeniu z 14.5.1949 r. (C-438/49, niepubl.) zawarł wskazówkę, która może okazać się bardzo przydatna przy rozstrzyganiu wątpliwych stanów faktycznych. Mianowicie SN stwierdził, że przepis art. 288 § 3 Kodeksu Zobowiązań (odpowiednik dzisiejszego art. 527 § 3 KC) dotyczy każdej osoby, „która z jakiegokolwiek powodu ma prawo liczyć na szczególne względy dłużnika”.

Praktyka uznała za stosunek bliskości w rozumieniu komentowanego przepisu można uznać: narzeczeństwo, konkubinat, przyjaźń, bliską znajomość, pozostawanie w stałych kontaktach handlowych.
Ważnym jest też to, że domniemanie z art. 527 § 3 KC ma zastosowanie, gdy stosunek bliskości istniał w chwili dokonywania czynności prawnej z pokrzywdzeniem wierzycieli.

    Jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli korzyść majątkową uzyskał przedsiębiorca pozostający z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych, domniemywa się, że było mu wiadome, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

O ile aspekt podmiotowy tego domniemania jest jasny tzn. nie ma wątpliwości kto to jest przedsiębiorca, ponieważ mówi o tym art. 43 ze zn. 1 K.C.:   „Przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 331 § 1, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. „, o tyle pewnych problemów interpretacyjnych może nastręczać sformułowanie „ pozostawania w stałych stosunkach gospodarczych”. Należy przyjąć, że cechą takich relacji jest pewna powtarzalność i ciągłość zachowań dłużnika i osoby trzeciej będącej przedsiębiorcą oraz nastawienie na uzyskiwanie korzyści handlowych/ekonomicznych  z tych relacji.

W tej kwestii stanowisko zajął Sądu Apelacyjnego w Katowicach w wyroku z 18.3.2004 r. (syg. akt ACa 1238/03, OSA 2005, Nr 5, poz. 24.): „O stałości stosunków w rozumieniu (…) art. 682 KC można mówić w sytuacji, gdy strony związane są pewnymi umowami gospodarczymi w dłuższym okresie (np. kooperacji, franchisingu itp.), powodującymi stałą współpracę gospodarczą między stronami. Natomiast incydentalne umowy danego typu, zawierane pomiędzy stronami co jakiś czas, tak jak w tym przypadku, nie mieszczą się w pojęciu „stałych stosunków” w rozumieniu omawianej regulacji prawnej i nie dają podstaw do jej stosowania, gdy nie prowadzą do powstania stałej współpracy gospodarczej”.

    Jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Powyższe domniemanie daje pełną ochronę wierzycielowi w przypadku, gdy dłużnik dokonał czynności prawnej z jego pokrzywdzeniem nieodpłatnie np. dokonał darowizny. Obojętne jest wtedy czy osoba trzecia wiedziała o tym, że czynność ta została dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Czy wierzyciel może domagać się uznania czynności dłużnika polegającej na uszczupleniu jego majątku za bezskuteczną także wtedy gdy dłużnik dokonał jej przed tym jak powstała wierzytelność?

Przepisy kodeksu cywilnego dotyczące skargi pauliańskiej dają ochronę również przyszłym wierzycielom. Ochronie więc podlega taki stan faktyczny, gdzie dłużnik dokonał czynności z pokrzywdzeniem wierzycieli, a powód (wierzyciel) nie był jeszcze wierzycielem, ale czynności te dokonane były z pokrzywdzeniem przyszłych wierzycieli, czyli takich, których wierzytelności powstały po dokonaniu przez dłużnika czynności, a przed wystąpieniem ze skargą pauliańską.

Art. 530.  [Ochrona przyszłych wierzycieli] Przepisy artykułów poprzedzających stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy dłużnik działał w zamiarze pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. Jeżeli jednak osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową odpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną tylko wtedy, gdy osoba trzecia o zamiarze dłużnika wiedziała.

Ważną przesłanką z art.530 k.c. jest działanie dłużnika z zamiarem pokrzywdzenia wierzycieli.  Konieczne jest aby dłużnikowi można było przypisać winę umyślną, czyli można powiedzieć, że dłużnik uświadamiając sobie możliwość powstania w przyszłości zobowiązań, działał, z zamiarem bezpośrednim, w celu pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. Nie jest przy tym konieczne, by w chwili dokonywania czynności dłużnik znał przyszłych wierzycieli lub wiedział, kiedy i jakie wierzytelności powstaną.

Należy pamiętać jednak, że dla skuteczności skargi konieczne jest, aby wierzytelność powstała najpóźniej w chwili wniesienia skargi albo przynajmniej istniała w chwili wyrokowania (orz. SA w Gdańsku z 30.3.1995 r., ACr 73/95, Wok. 1995, Nr 12).

Kolejnym istotnym zagadnieniem są aspekty procesowe korzystania z instytucji skargi pauliańskiej. Kogo pozwać? W jakim trybie? Do kiedy możemy złożyć pozew?

Pozew kierujemy przeciwko osobie, która uzyskała korzyść majątkową na skutek czynności dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli. Nie pozywamy dłużnika.

Art. 531.  [Tryb zaskarżenia]§ 1. Uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli następuje w drodze powództwa lub zarzutu przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową.
§ 2. W wypadku gdy osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz rozporządzenie nastąpiło, jeżeli osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną albo jeżeli rozporządzenie było nieodpłatne.

Jak wynika z przepisu przytoczonego powyżej podstawowym środkiem procesowym służącym realizacji uprawnień wierzyciela jest powództwo o uznanie czynności za bezskuteczną względem niego.

Określenie legitymacji procesowej wynika wprost z przepisów kodeksu cywilnego, zwłaszcza art. 531. Legitymowanym czynnie jest wierzyciel. Ponieważ z całą pewnością mamy tu do czynienia z dochodzeniem praw majątkowych, z zasad ogólnych prawa cywilnego wynika, że legitymacja czynna (czyli kto może złożyć pozew do sądu) może też przysługiwać następcom prawnym, którzy na skutek nabycia pod tytułem ogólnym, zwłaszcza przez dziedziczenie, wstąpili w sytuację prawną wierzyciela.

Legitymacja bierna osoby trzeciej, która uzyskała korzyść w wyniku czynności krzywdzącej, wynika wprost z art. 531 § 1 KC. Trzeba podkreślić, że dłużnik nie jest stroną procesu pauliańskiego. Stanowi to istotną różnicę w zestawieniu z procesem o uznanie umowy za bezskuteczną na podstawie art. 59 KC. Zgodnie z wykładnią dokonaną przez SN i akceptowaną w doktrynie, w tym ostatnim przypadku występuje współuczestnictwo konieczne po stronie dłużnika i osoby trzeciej.

Nie ma jednak przeszkód, by w przypadku procesu pauliańskiego osoba trzecia przypozwała do sporu dłużnika. Dopuszczalne jest także jego przystąpienie do sporu w charakterze interwenienta ubocznego.

Wątpliwości może rodzić kwestia legitymacji biernej (czyli kogo pozwać) w sytuacji, gdy przedmiot czynności krzywdzącej wszedł do majątku wspólnego osoby trzeciej i jej współmałżonka. Orzecznictwo przyjęło, że nie zachodzi tu wypadek współuczestnictwa koniecznego a wierzyciel powinien pozwać tylko kontrahenta dłużnika. Skoro powództwo pauliańskie ma na celu uznanie konkretnej czynności prawnej za bezskuteczną, kwestionowanie tej czynności może odnosić się tylko do stron lub ich następców prawnych.

Tryb postępowania

Chcąc skorzystać z instrumentu procesowego jakim jest skarga pauliańska składamy w trybie zwykłym pozew o uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną w w stosunku do nas tj. wierzyciela. W oparciu o art. 527 k.c nie uzyskamy nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym czy nakazowym. Nie składamy też takiego pozwu na formularzu w trybie uproszczonym.

Termin zaskarżenia

Uznania czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli za bezskuteczną nie można żądać po upływie lat pięciu od daty tej czynności (art. 534 k.c.). Termin ten jest terminem zawitym. Oznacza to, że niepodjęcie określonej czynności przez uprawniony podmiot,w tym przypadku wierzyciela lub jego następcę prawnego, w okresie zakreślonym tym terminem, powoduje wygaśnięcie przysługującego podmiotowi prawa do tej czynności.

Tylko w wyjątkowych przypadkach termin taki może zostać przywrócony. Jednym z takich przypadków jest sytuacja, w której strona uprawniona była pozbawiona możliwości działania i dochodzenia swoich praw.

Koszty sądowe

Z uwagi na to, że pozew z art. 527 k.c. składany jest w trybie zwykłym, wpis sądowy wynosi 5% od wartości przedmiotu sporu (WPS).

09/07/2011 | Autor: mb | Źródło: www.centrum-windykacji.com