Kiedy wierzytelność nadaje się do potrącenia?

Potrącenie, w literaturze określane także mianem kompensacji lub kompensaty, stanowi jedną z przyczyn powodujących wygaśnięcie zobowiązań. Potrącenie regulowane jest przepisami Kodeksu cywilnego.

Potrącenie polega na umorzeniu wzajemnych wierzytelności w sytuacji, gdy dwie osoby są względem siebie jednocześnie dłużnikiem i wierzycielem. Każda z nich jest wobec tego zobowiązana do świadczenia drugiej stronie, ale jednocześnie ma roszczenie o spełnienie świadczenia.

Przedmiotem potrącenia mogą być wyłącznie pieniądze lub rzeczy oznaczone co do gatunku tej samej jakości – przy czym dla dopuszczalności potrącenia nie jest konieczne, aby wzajemne wierzytelności wynikały z tego samego stosunku prawnego lub ze stosunków pozostających ze sobą w związku (wyrok SN z 11 września 1987 r., sygn. akt I CR 184/87).

Nie będą mogły być potrącone wierzytelności, z których jedna jest pieniężna (zapłata określonej kwoty), a druga niepieniężna (np. wykonanie określonej usługi).

Ponadto, wierzytelności podlegające potrąceniu powinny być wymagalne i zaskarżalne, więc musi istnieć możliwość dochodzenia ich przed sądem lub innym organem państwowym.

Cel, funkcje potrącenia:

Potrącenie służy przede wszystkim uproszczeniu obrotu, uchyla konieczność efektywnego (realnego) wykonania zobowiązań przez obie strony. Ogranicza konieczność przesuwania środków finansowych, co przyczynia się do zmniejszania kosztów, ogranicza ryzyko i przyspiesza obrót.

Przyjęło się wyróżniać trzy funkcje potrącenia:
a)Funkcja zapłaty -> w następstwie potrącenia wzajemne zobowiązania dłużników ulegają umorzeniu tak, jak gdyby dłużnicy spełnili świadczenia.
b)Funkcja gwarancyjna -> potrącenie zabezpiecza realizację interesu wierzyciela nawet w razie przedawnienia (w pewnych sytuacjach możliwe jest potrącenie wierzytelności przedawnionej), zajęcia potrącanej wierzytelności przez inną osobę czy jej przelewu. Potrącenie daje całkowitą pewność zaspokojenia wierzyciela, gdy tylko stanie się ono dopuszczalne.
c)Funkcja egzekucyjna -> zaspokojenie wierzyciela następuje  z mocy samego oświadczenia potrącającego, bez udziału organów sądowych i egzekucyjnych. Potrącający wymusza realizację swej należności przez samo złożenie oświadczenia drugiej stronie – nawet jeśli druga strona nie ma zamiaru jej spełnić.  

Dojście potrącenia do skutku

Potrącenie nie następuje automatycznie z chwilą zaistnienia określonych okoliczności – art. 499 kodeksu wyraźnie wskazuje, że potrącenie następuje poprzez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie takie ma charakter jednostronnej czynności prawnej. Przepisy nie wymagają dla takiego oświadczenia żadnej konkretnej formy, należy zatem przyjąć, że może ono zostać złożone w dowolny sposób – tak tylko, by w dostateczny sposób ujawniało wolę dokonania potrącenia i jego treść. Funkcję taką spełni nawet oświadczenie złożone ustnie. Potrącenie  - jako czynność prawna - jest dokonane z chwilą dojścia oświadczenia o potrąceniu do drugiej strony.

Oświadczenie o dokonaniu potrącenia ma moc wsteczną od chwili, kiedy stało się  możliwe (ex tunc)

Prawodawstwo niektórych państw przewiduje regulację odmienną – potrącenie dokonuje się z mocy samego prawa w razie ziszczenia się określonych przesłanek.

Konsekwencją złożenia skutecznego oświadczenia o potrąceniu jest umorzenie obu wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej.

Ważne: Dokonanie potrącenia wierzytelności nigdy nie jest obowiązkiem – skorzystanie z  niego jest uprawnieniem strony.

Wierzytelność przedawniona

Można potrącić wierzytelność przedawnioną pod warunkiem, że w chwili, gdy wierzytelność stała się możliwa do potrącenia, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło. Co do zasady, wierzytelności przedawnione nie nadają się do realizacji na drodze przymusu prawnego - art. 502 łagodzi ten zakaz. Można ponadto dokonać potrącenia wierzytelności, co do których dłużnik zrzekł się korzystania z zarzutu przedawnienia. Uzasadnieniem dla takiej regulacji są względy słuszności. Wierzyciel, który ma wzajemną wierzytelność do dłużnika z reguły nie wytacza powództwa, gdyż uznaje, że jego wierzytelność zostanie potrącona z wierzytelnością dłużnika. Uniemożliwienie potrącenia byłoby więc krzywdzące dla strony, której wierzytelność uległa przedawnieniu.

Potrącenie a zajęcie wierzytelności

Zajęcie wierzytelności nie stoi na przeszkodzie dokonaniu potrącenia – bez względu na to, czy zajęcie nastąpiło w myśl przepisów postępowania administracyjnego czy cywilnego. Są jednak dwa przypadki, w których dokonanie kompensacji staje się niemożliwe wobec zajęcia wierzytelności .

a)Po pierwsze, gdy dłużnik zajętej wierzytelności stał się wierzycielem swego wierzyciela po dokonaniu zajęcia
b)Po drugie, gdy obie wierzytelności istniały przed dokonaniem zajęcia, jednak wymagalność wierzytelności potrącanej z tą, którą zajęto, nastąpiła po dokonanym zajęciu i jednocześnie później niż wierzytelności zajętej

Zakaz potrącania obowiązujący w powyższych sytuacjach obejmuje obie strony wierzytelności wzajemnych.

Wyłączenia

Ustawodawca przewidział, że przez wzgląd na pewne ważne względy społeczne umorzenie wierzytelności nie może nastąpić przez potrącenie, a wierzyciel ma otrzymać od dłużnika świadczenie w sposób efektywny.

Tak,  nie mogą być umorzone przez potrącenie:
a)wierzytelności nie ulegające zajęciu;
b)wierzytelności o dostarczenie środków utrzymania;
c)wierzytelności wynikające z czynów niedozwolonych;
d)wierzytelności, co do których potrącenie jest wyłączone przez przepisy szczególne.

Ad. a) wierzytelności nieulegające zajęciu to wierzytelności niepodlegające egzekucji

Ad. b) do kategorii wierzytelności o dostarczenie środków utrzymania zaliczymy m. in. Wierzytelności alimentacyjne, wierzytelności z tytułu umowy renty i dożywocia. Ustawodawca wyłączył możliwość potrącenia takich wierzytelności, gdyż mogłoby to pozbawić wierzyciela niezbędnych do egzystencji środków.

Ad. c) Zakaz potrącenia wierzytelności z czynów niedozwolonych jest uzasadniony funkcjami, które powinna pełnić odpowiedzialność cywilna, zwłaszcza funkcją prewencyjną i represyjną, celem wyłączenia jest ochrona poszkodowanego czynem niedozwolonym.

Ad. d) Tak na przykład, wspólnik (akcjonariusz) nie mogą potrącać swoich wierzytelności wobec spółki kapitałowej z wierzytelnością spółki względem wspólnika z tytułu należnej wpłaty na poczet udziałów albo akcji; dłużnik spółki nie może przedstawić spółce do potrącenia wierzytelność, jaka mu służy wobec jednego ze wspólników.

 Ważne: Strony mogą w zawartej przez siebie umowie wyłączyć potrącenie – instytucja potrącenia nie jest bowiem oparta na przepisach bezwzględnie obowiązujących, więc strony mogą je modyfikować.

04/27/2012 | Autor: Martyna Kośka | Źródło: portal www.lex-portal.pl