Dochodzenie wierzytelności od członków zarządu sp. z o.o.

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wywołują wiele kontrowersji w polskim obrocie gospodarczym. Z jednej strony nie wiadomo dlaczego, są mile widziane przez kontrahentów jako te "bardziej wiarygodne", z drugiej strony sprawiają wiele problemów przy odzyskiwaniu należności przeterminowanych.

W przypadku tego typu spółek istnieje szereg ograniczeń w przypadku braku zapłaty należności, bowiem zaspokojenia wierzytelności można żądać jedynie z majątku samej spółki a wspólnicy mają możliwość złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Istnieją jednak pewne odstępstwa od tej reguły pozwalające na zaspokojenie wierzytelności również od członków zarządu spółki. Temat oczywiście nie jest najłatwiejszy, dlatego lepiej, aby wierzyciele nie próbowali działać samodzielnie (szczególnie jeżeli nie posiadają wystarczającej wiedzy prawniczej), lecz skontaktować się z doświadczoną kancelarią prawną lub firmą windykacyjną. Ogólna wiedza na temat możliwości dochodzenia należności o członków zarządu spółek z o.o. może być jednak bardzo przydatna i pomocna w znajdowaniu właściwych narzędzi prawnych.

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością są osobami prawnymi rejestrowanymi w Krajowym Rejestrze Sądowym przy właściwych Sądach Rejonowych wydziałach gospodarczych (ustawa prawo o ustroju sądów powszechnych określa, że wydziały te tworzone są w miejscowościach gdzie swoją siedzibę posiada Sąd Okręgowy, art. 12 §3 ustawy prawo o ustroju sądów powszechnych). Jako osoba prawna podmiot taki ponosi odpowiedzialność za zobowiązania tylko swoim majątkiem, powszechnie uważa się, że nie ma więc co do zasady możliwości zaspokajania wierzytelności z innego majątku niż majątek samej spółki. Głównym aktem prawnym regulującym funkcjonowanie spółek z ograniczoną odpowiedzialnością jest kodeks spółek handlowych z 2001 roku).

Co to jest odpowiedzialność

Odpowiedzialność to ponoszenie przez dany podmiot określonych prawem ujemnych skutków prawnych. Zazwyczaj jest to odpowiedzialność za długi, istnieją również inne formy odpowiedzialności jednakże nie mają one znaczenia dla omawianego tematu, dlatego specjalnie je pomijam. Kodeks spółek handlowych przewiduje również odpowiedzialność członków zarządu spółki. Odpowiedzialność ta może być różna i może mieć charakter może być odpowiedzialnością za same zobowiązania spółki lub np. odpowiedzialnością odszkodowawczą za szkodę wyrządzoną spółce.

Bezskuteczna egzekucja z majątku spółki

Z przepisu art. 299 kodeksu spółek handlowych bardzo często korzystają przedsiębiorcy, którzy nie zaspokoili swoich roszczeń z majątku spółki. Art. 299 §1 mówi bowiem o tym, że można pociągnąć do odpowiedzialności za zobowiązania spółki członków zarządu spółki w przypadku, gdy egzekucja z jej majątku okaże się bezskuteczna. Istnieje jednak możliwość uchylenia się członka zarządu z odpowiedzialności za zobowiązania spółki w przypadku gdy złoży on w odpowiednim czasie wniosek o ogłoszenie upadłości spółki (art. 299 §2 KSH).

Odpowiedzialność członków zarządu ma charakter solidarny to znaczy, że można zaspokajać swoją wierzytelność od wszystkich członków zarządu w sposób solidarny. Zobowiązanie tego typu ma również charakter subsydiarny czyli w pierwszej kolejności muszą istnieć przesłanki świadczące o niemożności zaspokojenia się z majątku spółki. Podstawą taką jest między innymi postanowienie komornika o bezskuteczności egzekucji z majątku spółki i na razie jest to najpowszechniej wykorzystywana przesłanka przez wierzycieli. Zdarza się nawet tak, że wierzyciele liczą na umorzenie egzekucji komorniczej wskutek jej bezskuteczności i sami starają się doprowadzić do takiej sytuacji.

Umorzone postępowanie upadłościowe

W doktrynie dominuje pogląd, że "bezskuteczność egzekucji" o której mowa w art. 299 §1 nie jest równoważna z samą egzekucją sądową. Mało tego, wierzyciel nie ma obowiązku wskazywania źródeł zaspokojenia z całej masy spółki ale tylko z jednego z jej elementów. Pogląd ten pociąga za sobą dalsze konsekwencje w prawnym funkcjonowaniu możliwości zaspokajania wierzytelności od członków zarządu spółki. W piśmiennictwie i orzecznictwie sądu najwyższego funkcjonuje zgodne przekonanie, że każda przesłanka świadcząca o niemożności zaspokojenia wierzytelności jest wystarczająca i może być uznana a więc można pociągać do odpowiedzialności członków zarządu również w przypadku umorzenia postępowania upadłościowego, jeżeli majątek nie wystarczał na pokrycie kosztów syndyka masy upadłości lub z innych powodów postępowanie takie zostało umorzone. Pogląd ten jest zgodny z postanowieniem sądu najwyższego II CSK 301/07.

"Również nieprawomocne postanowienie o umorzeniu postępowania upadłościowego pozwala na ustalenie bezskuteczności egzekucji w sytuacji, gdy z postanowienia tego wynika w sposób oczywisty, że wierzyciel nie otrzyma żadnego zaspokojenia swojej należności z powodu całkowitego braku majątku spółki, który mógłby być podzielony między wierzycieli. Inaczej mówiąc, takie postanowienie jest wystarczającym dowodem bezskuteczności egzekucji prowadzącym do domniemania powstania szkody w rozumieniu art. 299 §1  k.s.h. (...)

Dla dochodzenia roszczenia z art. 299 § k.s.h. nie jest konieczne złożenie wniosku o wszczęcie egzekucji przeciw spółce dłużnej w sytuacji, gdy stało się oczywiste, że byłoby to bezcelowe (wyrok SN z 26.06.2003 r., V CKN 416/01, OSNC 2004/7-8/129). Ustalenie przewidzianej w art. 299 § 1 k.s.h. przesłanki bezskuteczności egzekucji może więc nastąpić na podstawie każdego dowodu wykazującego, że spółka nie ma majątku, który pozwalałby na zaspokojenie jej wierzyciela pozywającego członków zarządu."

Postanowienie to w znaczny sposób rozszerzyło możliwości dochodzenia zapłaty od członków zarządu spółek z o.o. Często dochodziło do sytuacji gdy członkowie zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością byli przekonani, że zgłaszając wniosek o ogłoszenie upadłości całkowicie zwalniają się z odpowiedzialności za podmiot w którym pełnili swoje funkcje.

Inne przesłanki

Orzecznictwo wypracowało więc szereg narzędzi dzięki, którym można dochodzić zapłaty od członków zarządu. W przytaczanym orzeczeniu SN II CSK 301/07 czytamy, że odpowiedzialność członków zarządu może występować w każdym przypadku, gdy okazuje się, że majątek spółki nie wystarcza do zaspokojenia wierzytelności. Tak więc poza umorzonym postępowaniem egzekucyjnym lub upadłościowym. Dalsze wnioskowania mogą być bardzo szerokie i elastyczne a katalog dowodów nieograniczony, bowiem do stwierdzenia o tym, że spółka nie posiada majątku wystarczającego do zaspokojenia wierzytelności może to być, więc na przykład:
-Hipoteki spółki przekraczające jej kapitał zakładowy
-Ujemny bilans lub sprawozdanie finansowe
-Inny dowód świadczący o tym, że spółka posiada wierzytelności, których nie jest w stanie zaspokoić, na przykład postanowienie o bezskuteczności egzekucji innego wierzyciela,

Istotnym zagadnieniem jest kwestia rodzaju odpowiedzialności za zobowiązania spółki. Zdania są niestety tutaj podzielone. Niektórzy są przekonani, że odpowiedzialność za zobowiązania członków zarządu spółki mają charakter odszkodowawczy, zdanie to zostało również podzielone w orzecznictwie sądu najwyższego. Za tego typu stwierdzeniem przemawia fakt istnienia elementów zobowiązania tego typu a więc: szkody i związku przyczynowego. Szkodą jest w tym przypadku zaniżenie potencjału finansowego spółki poprzez niezłożenie właściwych wniosków w terminie.

Sama systematyka kodeksu spółek handlowych umiejscawia przepis art. 299 w katalogu przepisów mówiących o odpowiedzialności odszkodowawczej, co również jest przesłanką do tego typu stwierdzenia. Najistotniejsze jest jednak to, że wierzyciel może dochodzić swoich wierzytelności nawet na zasadach dochodzenia odszkodowania do wysokości wierzytelności jemu należnej. Istnienie tego typu przesłanek sprawia jednak często problemy wierzycielom a daje dłużnikowi drogę do kwestionowania roszczenia na drodze sądowej. Co prawda coraz rzadziej mamy do czynienia z tego typu zjawiskiem, niemniej również i takie sytuacje się zdarzają.
Przedawnienie

W przytaczanym wcześniej orzeczeniu II CSK 301/07 porusza również kwestie przedawnienia roszczeń o zapłatę od członków zarządu spółki z o.o.:

"bieg terminu przedawnienia należało liczyć od dnia dowiedzenia się przez powoda o wydaniu postanowienia o umorzeniu postępowania upadłościowego, o ile z treści tego postanowienia wynika oczywisty brak majątku spółki na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego."

Oznacza to więc, że wierzycielowi przysługuje prawo do dochodzenia należności od członków zarządu w terminie trzech lat nie od daty powstania zobowiązania, lecz do chwili dowiedzenia się o niemożności zaspokojenia swojej wierzytelności z majątku spółki z o.o.

Pozostaje jeszcze kwestia możliwości dochodzenia na zasadzie regresu wierzytelności od współczłonków zarządu spółki z o.o. Piśmiennictwo wykazuje, że nie istnieje droga do dochodzenia tego typu wierzytelności, kwestie te regulują tutaj przepisy art. 376 i 441 kodeksu cywilnego.

Istnieją również inne drogi prawne pociągnięcia członków zarządu lub wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością do zaspokojenia wierzytelności z ich majątku osobistego (przewidziane są one również w przepisach kodeksu spółek handlowych, ale również w ustawie prawo upadłościowe i naprawcze), zagadnienie to stanowi jednak już nieco inny temat, który i tak jest wystarczająco szeroki.

09/14/2011 | Autor: Marcin Łysuniec | Źródło: portal www.windykacja.pl